12 juni 2022

Bidden met een klein geloofje in een kerk met vier hoeken

De band komt op en onder leiding van een springerige bandleider worden de aanwezigen middels hen bekende koortjes richting ontvankelijkheid voor de prediking gekneed. De band speelt de sterren van de hemel en alle instrumentalisten krijgen ruimte voor een solo. Het volume staat op 10x JdH norm.* Het is acht uur in de ochtend.

De foursquare gospel church ** heeft volgens de voorganger deze ochtend een primeur: de eerste Europese spreker sinds het ontstaan van deze betreffende plaatselijke kerk in Guayaquil, Ecuador.

Het is voor de aanwezigen even wennen. De spreker verheft zijn stem niet en doet niet eens z'n best om de aanwezigen op te zwepen. Mijn vertaler vertelt me achteraf dat de overdenking goed moet zijn gevallen getuige het aantal mensen dat hun telefoons naar het podium richtten. Dat vroeg om een verklaring en mijn vertaler praatte me bij aangaande de heersende mores; als een spreker iets te melden heeft dat de interesse van de gelovigen heeft, of harten raakt wordt de rest van de preek op video in hun telefoons vastgelegd.

Als ik de aanwezigen vraag of ik voor moet doen hoe de discipelen aanbaden toen ze Jezus na zijn opstanding zagen (Mat 28), klinkt er een luid "Si, Si". Als mijn vertaler en ik enkele momenten later voorover met armen vooruit gestrekt op het podium liggen klinkt er een luid applaus en mijn vertaler steekt breed grijnzend z'n duim omhoog. Foto's worden gemaakt; een Europeaan die op ons podium ligt; dat moeten ze thuis zien.

Na afloop brengt een moeder haar tweejarige zoontje bij me. Aäron heeft leukemie. Of ik voor de jongen wil bidden. Ik neem de jongen op schoot en sla mijn armen om hem heen. Wat moet ik zeggen? Wat moet ik bidden? Ik kan wel huilen.
Ik sprak over de realiteit van kleingeloof. Dat laat zich niet zomaar oplossen. Bovendien is kleingeloof meer iets waar de mens een probleem van maakt dan God. Die zit echt niet te wachten totdat ik een 10+ voor mijn geloofsexamen haal en Hij eindelijk iets kan gaan doen. Dat absurde idee heeft al zoveel gelovigen door alle eeuwen heen murw gemaakt. Met mijn kleine geloofje draag ik Aäron op en zegen hem. 

Op naar de tweede dienst. De band staat al klaar en de laatste soundcheck wordt uitgevoerd; "Gloria de Dios, Gloria de Dios, Gloria de Dios, uno, dos, uno dos, one two, one two..."

Ik voel me als een vis in het water en uitermate bevoorrecht.

* De JdH norm is een basislijn in geluidsmeters voor wat "algemeen geaccepteerd betamelijk" is. Een overschrijding van deze norm met factor tien betekent dat oordopjes ten strengste aanbevolen dienen te worden indien men gehoorschade wenst te voorkomen.

** The Foursquare Church is pinksterkerk (denominatie), in 1923 gesticht door Aimee Semple McPherson en heeft wereldwijd zo'n 9 miljoen leden. Het verhaal van de omstreden Aimee McPherson laat zich lezen als een spannende roman. In Nederland is Rafaël aangesloten bij de International Church of the  Foursquare Gospel.

11 juni 2022

In de aanbieding: losse suiker

Ik las ergens "100 gram suiker". Gewoon los, in het wild. Ik weet wat 100 gram is en ik weet wat suiker is maar kan er verder niets mee. Gewoon los opeten misschien? Als er had gestaan "men neme 100 gram suiker" zou ik kunnen vermoeden dat de 100 gram suiker bij een recept hoort. Van een cake of iets dergelijks.

Iemand schreef dat hij God, naar de belofte in Psalm 2, om de volkeren had gevraagd en zag in het gebeuren rondom en in zijn leven van de afgelopen maanden dat God het hem nog had gegeven ook!
In Psalm 2 is het inderdaad te vinden: "Vraag het mij en ik geef je de volken in bezit, de einden der aarde in eigendom."
Er stond niet bij welke volkeren God hem had gegeven. Jammer, want nu kan ik niet kijken om te zien wat de knipper met die volkeren heeft gedaan

Zandbaktheologie waaraan in in mijn vorige blog refereerde is het uitknippen van heel veel stukjes uit een recept, er balletjes van maken en goed door elkaar husselen. Vervolgens kies je er "blind" vijf of tien, vouwt ze uit en maakt van de fragmentjes iets nieuws. Op het internet zijn tal van websites te vinden die de gretig zoekende gelovige dagelijks voorziet van de equivalent van 100 gram suiker. 

Al eerder schreef ik een blog over het gevaar dat schuilt in het koortsachtig knippen van stukjes uit de Bijbel om daar naar believen een heerlijk geestelijke draai aan geven.
Helaas heeft die blog niet tot een grote verandering in het lezen, interpreteren en toepassen van het grote verhaal van God geleid. Knippen en plakken lijkt een van de grootste hobby's van de gelovigen te zijn. Niets nieuws want het is zo oud als de schaar en het mes zelf.

Eenmaal in het bezit van een of meerdere volken, zit de knipper en plakker met een probleem. Wat nu? Het volgende vers in de psalm wordt doorgaans niet toegepast: "Jij kunt ze breken met een ijzeren staf, ze stukslaan als een aarden pot."
Dat Psalm 2 niet gaat over beloftes die de moderne gelovige zou moeten en kunnen claimen lijkt ondergeschikt gemaakt te zijn aan de persoonlijk pastorale behoeftes en de beleving van de knipper.

Respect en eerbied voor het grote verhaal is de belangrijkste stap om de contouren van God enigszins te kunnen gaan waarnemen. Zodra we de Bijbel gaan kwalificeren als "Gods liefdesbrief aan de mens, "richtsnoer voor het leven", "Openbaring van God" of wat dan ook, zijn we al van dat grote verhaal afgestapt en wordt het zicht vertroebeld, of neemt een monochrome kleur aan.
Misschien heeft de moderne mens geen tijd meer voor het verhaal. Alles om ons heen wordt grotendeels fragmentarische beleefd en geduid. De wereld wordt er niet mooier of beter door en het individuele leven verschraald.

Het is armoede als ik mijn beleving niet langer aan de terugkoppeling van anderen wil toetsten. Mijn beleving is immers alles. Ik beleef de 100 gram suiker op mijn manier, jij op de jouwe. 

Weg met het recept!

Lang leve de losse suiker.

18 mei 2022

God geeft niet? Eigen schuld! 7 stappen naar succesvol (verhoord) gebed?

Van Tom de Wal en de door hem en zijn vrouw Femke geleide Frontrunners had ik nog nooit gehoord totdat mij een jaar geleden werd gevraagd of ik bekend was met zijn recent verschenen boek Bidden = Ontvangen en zo ja, wat ik ervan vond. Meteen maar een exemplaar besteld en gelezen.

Het boek beoogd praktische waarheden en principes over gebed aan te reiken (15) en mengt zich niet in de theologische en filosofische vraagstukken rondom bidden en heeft daar eigenlijk ook geen boodschap aan. De Bijbel is immers duidelijk over gebed en wat de verhoring van gebeden in de weg staat. Alle denkbare tegenwerpingen en “ja maars” zijn niets minder dan leugens van de duivel die diep in het denken van de mensen geprogrammeerd zijn (30).

Het vraagt moed om in het spectrum van historische, moderne, theologische en filosofische opvattingen en interpretaties over gebed een stem te durven laten horen. Respect voor Tom, hij doet het en durft het aan, wetende dat het hoe dan ook op kritiek zal stuiten en een polariserende bijdrage levert aan de controverse rondom gebed en de verhoring van dat gebed. We raken er immers niet over uitgepraat en tegenover iedere gebedsverhoring zijn voldoende voorbeelden voorhanden van niet verhoorde gebeden. Eén ding klinkt helder door het boek heen: onverhoorde gebeden kunnen we God niet verwijten maar slechts onszelf; het ontbreekt aan geloof of men volgt niet de juiste stappen.

Het taalgebruik is helder en lekker Nederlands; niet lullen maar poetsen!  De vele grote uitspraken laten ook geen enkele twijfel bestaan over wat de Wal bedoeld. Hij zegt wat hij bedoelt en bedoelt wat hij zegt.

De opsomming van verschillende soorten gebed is verhelderend waarbij wordt aangetekend dat God ieder gebed wil verhoren maar ieder soort zijn eigen principes heeft om dat voor elkaar te krijgen (42-3).

Ondanks dat het geen theologisch werkt beoogd te zijn is theologie overal aanwezig waar de Bijbel wordt geïnterpreteerd. Als bijvoorbeeld Numeri 23:19 wordt aangehaald als bewijs dat God niet van gedachten verandert en niet kan liegen en dat daarmee het “ieder die bidt, ontvangt” wordt onderstreept als waarheid voor iedereen (78) is dat slechts een van de talloze passages waar sprake is van de overheersende retoriek die de Wal gebruikt: je kunt het niet met hem oneens zijn want het staat er toch?! Dan moet je van goede huize komen om met tegenwerpingen of vragen te komen. Maar wie wil er nu een spreekbuis van de duivel zijn? Dus houdt je wijselijk je mond. Is God het namelijk niet aan zichzelf verplicht om te doen wat Hij zegt in zijn woord? God wil wel, maar de mens staat zichzelf in de weg....

Door het boek heen onderstreept de Wal regelmatig de eigen verantwoordelijkheid van de mens. Dat is sterk, helder en ik denk dat er best wel wat gelovigen zijn voor wie een dergelijk schopje onder de kont nuttig is zeker in een tijd waarin beleving een centrale plaats is gaan innemen. Als de Wal schrijft dat de zorg voor gebedsverhoring meer bij ons ligt dan bij God, heeft hij echt wel een punt (37). 

De belofte van voorziening op bladzijde 169 is een ander voorbeeld van zandbaktheologie en inlegkunde. Paulus schrijft over de belofte dat God overeenkomstig zijn rijkdom voorzien zou in alles wat de gelovigen te Filippi nodig hadden, als reactie op hun betrokkenheid bij zijn bediening (Fil 4:19). Ze gaven regelmatig geld aan Paulus. De principes van vrijgevigheid, ontferming, barmhartigheid en gerechtigheid zijn belangrijke principes voor het leven van de christen. Deze principes worden echter omgebogen en leggen de basis voor het geven aan een bediening zodat je er zelf ook weer door gezegend wordt en terug krijgt van God.  De door de Wal gebruikte taal is manipulerend en creëert de voedingsbodem voor toekomstige groei van partners van zijn bediening: marketingtechnisch slim gedaan. Terzijde maar wel relevant: gratis boeken bestaan niet. Iemand heeft daar in geïnvesteerd. Het komt echter wel sympathiek over als iemand dingen weggeeft omdat hij/zij zo zeer gelooft in zijn/haar boodschap. De gelikte marketingmachine van Tom de Wal verdient een compliment. Daar is goed over nagedacht.

Het boek past keurig in de traditie van het welvaartsevangelie en pentecostalisme.

Mijn grootste bezwaar heeft te maken met de gebruikte analogie van een systeem waarbij het meest voor de hand liggende voorbeeld de computer is. Door dagelijks gebruik dringt ongewenste data het systeem binnen en leidt ertoe dat de computer niet langer optimaal functioneert en te maken krijgt met vastlopers en dus slechte resultaten. Slechts een harde reset kan uitkomst bieden en afrekenen met de leugens van de duivel. Na de reset wordt vanaf bladzijde 23 het nieuwe systeem opgestart door te kijken naar wat Gods woord wel zegt over gebed.

Zolang de lezer vasthoudt aan de gebruikte analogie en het kijken naar gebed als systeem klopt de Wals retoriek. Als A, A is en B, B dan moet de uitkomst wel C zijn. Wat zich buiten het systeem afspeelt is irrelevant en zijn leugens van de duivel. Als God je gebed niet verhoort ligt dat nooit aan Hem maar altijd aan de bidder. Binnen het systeem is de christen verantwoordelijk voor het niet ontvangen. De bidder:

  • kent Gods wil niet (met betrekking tot genezing kennen we immers Gods wil – Hij wil genezing (54)
  • bidt niet in geloof,
  • onderneemt geen actie,
  • wandelt niet in Zijn goddelijke liefde,
  • is niet bereid te geven aan de ander waar hij in gebed zelf om vraagt,
  • bidt vanuit een verkeerd motief,
  • bidt met een verkeerd motief of volhardt niet in het gebed.

Waarom ik denk dat de Wal de komende tijd nog groei zal zien in zijn bediening is omdat de mens van nature in systemen leeft en beweegt. Systemen maken de wereld wat overzichtelijker en vooral meetbaar – je kunt groene vinkjes en rode kruisjes zetten zodat je weet wat je te doen staat en waar je aan toe bent. Ook komt een dergelijk boek tegemoet aan het verlangen dat de meeste christenen (vermoed ik) uitzien naar een verdieping van hun geloof en streven naar het zien van de werkelijkheid van hun geloof; God die zich hier en nu manifesteert. We willen zo graag dat het allemaal werkt!

De worsteling met dat andere deel van hun werkelijkheid, waarin Gods schijnbare afwezigheid , ongekend lijden, onrecht, honger, ziekte, misbruik en wat dies meer zij, een groter deel van hun leven in beslag neemt dan een systematische benadering van het gebed, wordt echt niet opgelost door dit boek.

Een ander bezwaar is dat door de Wal’s benadering het boek vrijwel ongeschikt is om een bijdrage te leveren aan het grotere bestaande verhaal van God. Alles wat buiten het systeem valt, is immers de vijand en daarmee wordt de dialoog geblokeerd. De Wal lost het vraagstuk over het gebed niet op. Het boek is omgeven door een penetrante geur van pretentie in de volgende richting: als iedereen zich aan dit systeem zou houden, zullen we eens wat gaan zien.

De mens vergelijken met een systeem reduceert de beelddrager Gods tot iets wat hij/zij niet is. De mens is in voortdurende interactie met zichzelf, de ander, God en de omgeving. Dit is een ongekende dynamiek die zich niet laat reduceren tot een “iets”. Het leven met God is een reis waarin vallen en opstaan, triomf en tragedie, twijfel en zekerheid zich als metgezellen gewild en ongewild opdringen. Om vallen, tragedie en twijfel af te doen als zaken van de duivel en deze niet te benaderen als integraal deel van het zijn van de mens, resulteert in valse schuldgevoelens, stress en gevoelens van minderwaardigheid. De twijfel van Petrus die hem deed wegzakken in het water wordt door de Wal als klassiek voorbeeld neergezet als hoe fout het is om te zien op de omstandigheden. Dat we wat met onze omstandigheden moeten moge duidelijk zijn maar laten we alsjeblieft ruimte laten voor het geloofsproces.

Ik werk sinds 1987 voor Operatie Mobilisatie. We zijn werkzaam in meer dan 100 landen. Daar op de plekken waar men het verhaal van God niet kent worstelen mijn collega's dagelijks met het mysterie van het gebed. Mannen en vrouwen die huis en haard hebben achtergelaten om zich, gedreven door de liefde Gods, met Woord en Daad in te zetten om te zien dat het  levensveranderende goede nieuws van Jezus Christus mensen bereikt en levens transformeert.
Vooralsnog is Toms boodschap (Tom zou meteen ontkennen dat het zijn boodschap is en dat hij niet anders kan dan werken met wat er staat) een belediging aan het adres aan allen die met dagelijks met het mysterie van het gebed en de schijnbaar willekeurigheid van het handelen van God worstelen.


Tom de Wal
Bidden = Ontvangen; ontdek de 7 meest voorkomende redenen waardoor gebedsverhoring uitblijft.
ISBN 9789082957723
Uitgever: Frontrunners Media
Jaar van uitgave: 2020

11 mei 2022

Wilt u er ook een label bij? Of twee?

Onlangs haalde ik tijdens een overdenking voor een christelijk publiek een Canadese psychologie professor aan. Niks mis mee, dacht ik. Aan de knikjes in de zaal te meten, droeg de betreffende aanhaling constructief bij aan een succesvolle landing van de overdenking.

Er wordt sowieso wat aan- en afgehaald in de prekenwereld. Er valt niet veel nieuws te zeggen en een preek is in feite niets anders dan een herschikking van bestaande ideeën en gedachten die opgeleukt en geactualiseerd worden met eigentijdse metaforen, voorbeelden en toepassingen die passen in de geest van de tijd en de waan van de dag.

Na afloop van de betreffende dienst werd ik er door iemand op gewezen dat ik verzuimd had om bij de aanhaling te melden dat de betreffende professor geen christen is.
Wat doet het met een aanhaling als ik de luisteraar daarnaast ook meld dat de beste man of vrouw christen, atheïst, hindoe, moslim, homo, rechts, links, communist, neo-liberaal of kapitalist is. Het wordt dan moeilijk, zo niet onmogelijk, om een uitspraak enigszins ongefilterd te waarderen. Ik schrijf enigszins omdat iedereen altijd al met een partij aan ingeschakelde filters naar een boodschap luistert, naar het nieuws kijkt of een boek leest. Om daar dan nog een filter aan toe te voegen lijkt me niet raadzaam tenzij de context van de auteur relevant is voor de boodschap.

Als er al gewaarschuwd moet worden dan is het van belang om het publiek te manen vooral kritisch te luisteren naar de man of vrouw aan wiens/wier retoriek men zich vrijwillig onderwerpt.

Impliciet zit er nog een ander, tamelijk gevaarlijk en verborgen aspect aan de maning om met de aanhaling ook een of meerdere labels aan de auteur te hangen. Er zijn christenen die met een superdik een niet christen heeft mij niets te leren filter de mensen om zich heen beoordelen. Daarnaast zit het O wat is dat een fijn christen filter; een bewuste en vrijwillige openstelling voor retoriek, manipulatie, portemonnee-leegpraterij (geloofszaadjes planten en varianten hierop) en misplaatste adoratie.

Een van de gevaren van de lawine aan beschikbare, altijd gefilterde informatie waartoe we met een muisklik en sturing van de slimme data van zoekmachines toegang hebben, is dat de mens het vermogen verliest, of inlevert om voor zichzelf na te denken. Dan is het alleen maar prettig dat de spreker van vanmorgen de professor die hij aanhaalde van de nodige labels voorzag zodat ik zonder daar al te veel moeite voor te doen de betreffende aanhaling in een hokje kon parkeren, of bij voorbaat al negeren of omarmen.

Voor jezelf kritisch en nuchter nadenken, in het volle besef van aanwezige filters en voorkeuren, is volgens mij helemaal zo’n slecht idee nog niet. 

28 maart 2022

De club met de langste wachtlijst

Vervolg van vorige blog 

Waar de moderne zichzelf serieus nemende kerk haar best doet om gevonden te worden, aantrekkelijk en vooral superrelevant te zijn, lijkt het erop dat de kerk dat in de eerste eeuwen vooral niet deed. 

En toch groeien hè?

De grootste aantrekkingskracht van de kerk was het leven van de gelovigen zelf. Die waren anders en de enige reclame die de vroege kerk had. En niet eens vanuit een weldoordachte strategie of tactiek. Die mensen waren gewoon anders.

Als er al een aantrekkingkracht van de groep uitging was dat omdat deze een dwarsdoorsnede van de samenleving was. Rijk, arm, oud, jong, man, vrouw, kinderen; allemaal maakten ze er deel van uit. Dat was ongekend!

Wat we begrijpen uit de beschikbare documentatie - de boeken die de kerkvaders en toen levende geschiedschrijvers produceerden - is dat als iemand aangaf geinteresseerd te zijn in het volgen van Jezus deze persoon geacht werd deel te gaan uitmaken van een groep catechesanten. De nadruk in het leerproces lag niet op een of andere geclaimde zuivere leer maar op het gedrag; de zogenaamde habitas. Bovendien had je een sponsor nodig die de potentiele volgeling van Jezus kon aanbevelen. Pas als het gedrag van de bekeerling voldoende (tja, wie bepaalde dat dan weer?) was veranderd en de tijd had gehad om diep te kunnen wortelen, kwalificeerde men zich voor de doop. Daar kon soms jaren overheen gaan. En pas na die doop kon men zich aansluiten bij de kerk.

De leidende gedachte achter dit proces was een eigenschap die toen werd toegeschreven als de belangrijkste eigenschap van God: Geduld.

Dat geduld was de houding waarmee men lijden onderging, met tegenslag omging en de dood tegemoetging, inclusief de marteldood en executie omwille van het volgen van Jezus.

Net zoals gist het meest effectief is als het voldoende tijd en ruimte krijgt (wachten!) was de gedachte dat Gods gistende werk in persoon en kerk, als vanzelf haar werk zou doen.

"Meneer de keizer, u wilt zich aansluiten bij de kerk van Jezus? Maar dat gaat zomaar niet! Eerst een poosje kattenbak en dan kijken we wel verder."

Tussen de 'bekering' van keizer Constantijn en zijn doop, zit een kleine 25 jaar. Vlak voor zijn dood in 337 werd hij gedoopt. Naar verluidt wachtte hij tot aan zijn sterven omdat hij dan minder gevaar liep om zijn ziel te vervuilen met zonde.

Gelukkig weten we nu hoe het allemaal anders en sneller kan. En zelfs beter.

25 maart 2022

Nieuw: de vijf sterren kerk!

In de voorbereiding op een overdenking/preek voor zondag 4 april bleef een opmerking hangen uit een introductievidiejootje van de betreffende kerk; of de kerk aantrekkelijk was/is.

De aantrekkelijk gevonden willen worden kerk buigt zich, zonder het wel of niet uitdrukkelijk zo te noemen, over de vraag naar relevantie. Een snelle zoektocht naar verschenen boeken over de zoektocht van de kerk naar die relevantie levert een keur aan titels en/of naar zichzelf verwijzende labels op:

  • Hybrid Church
  • Organic church
  • Transformational church
  • Essential church
  • Total church
  • Vertical church
  • Church worth getting up for
  • Purpose driven church
  • Simple church
  • Church shift
  • The emotionally healthy church
  • The restless church
  • Rechurch
  • Sticky church
  • Center church
  • Deep and wide
  • Dangerous church
  • Church zero
  • Wow church
  • The externally focused church
  • The unstuck church
  • Scrappy church
  • Future church
  • The five star church
  • The Gospel driven church

De gemene deler van dit soort boeken is Het moet allemaal anders. Daar herkent de gemiddelde gelovige zich denk ik wel in. In het leven van veel gelovigen bestaat namelijk een gezond spanningsveld tussen wat is en wat kan zijn. Dat kan een gezonde voedingsbodem zijn voor verdere groei en verandering. Het kan ook verlammend werken, zeker als iemand al een poosje meeloopt en de verlangde groei en verandering stropiger lijkt te verlopen dan men zichzelf voorhield, of door predikers als beloning voor het zich houden aan hun drie, vier of zeven fantastische stappenplan wordt gegarandeerd. En dan, als het langer, of korter vriest in het leven, stroopt er even helemaal niets.

De zoektocht naar relevantie heeft altijd gevolgen voor de identiteit van een individu of groep: Wie zeggen of denken wij te zijn en wordt dat wel of niet bevestigd door hen die buiten staan? Indien dat niet wordt bevestigd, leidt de persoon of groep aan zelfdelusie en is het hoog tijd voor een bezoek aan de (kerk)dokter.

Een van de boeken die ik momenteel aan het lezen ben is een studie naar de eerste 350 jaren van de kerk*. Toen de kerk nog klein was, vervolgd werd en op veel plekken illegaal.

Wat we leren van de kerkvaders (ja, men schreef toen ook boeken) is dat de kerk veelal een besloten kring was, waar je je niet zomaar bij aan kon sluiten. Geen marketing, geen billboards, advertenties of sexy labels. Er was zelfs geen sprake van het uit ten treure benadrukken van de opdracht om de wereld in te gaan om het verhaal van Christus verder te vertellen en leerlingen van hem te maken - je weet wel, dat wat mensen van de zending doen. Men wist niet beter of die opdracht was al door de apostelen vervuld.

Toch groeide de kerk. Behoorlijk. En de invloed reikte tamelijk ver en diep. Tot aan de keizer toe. Constantijn de Grote (273-337) was behoorlijk gecharmeerd van de leer van Christus met verstrekkende positieve gevolgen voor de christenen.

Als er al sprake was van een sleutel die de groei van het christendom in de eerste eeuwen kan verklaren is het er één die ver staat van alle moderne pogingen om relevant te zijn.

De titel van Alan Kreider's onderzoek (een van de best gedocumenteerde, naar mijn onbescheiden mening, somt deze sleutel op "The patient ferment of the early church".

Wat de volgelingen van Jezus boven de menigte uittilde was hun gedrag. Ze waren aantrekkelijk anders. Het laatste wat ze deden was hun buren uitnodigen om de dienst op zondag mee te maken. Nee, die kerk kwam je niet zomaar binnen. Kom nou zeg. Zo makkelijk gaat dat niet. 

Dat geeft te denken. Wordt vervolgd.

* Alan Kreider, The Patient Ferment of the early Church (Grand Rapids, Baker Academic, 2016).